WEITENAUER, Ignaz von. Philologe, Exeget, Orientalist. - * 1.11.
1709 in Ingolstadt als Sohn einer 1700 geadelten Familie; + 4.2.
1783 in Salemsweiler bei Salem. Nach seinen ersten Studien in Ingolstadt
trat W. am 3.11. 1724 in die Gesellschaft Jesu ein. Während mehr als
10 Jahren war er an ordenseigenen Gymnasien (besonders in Eichstätt)
tätig, bevor ihm 1753 der Lehrstuhl für Philosophie und orientalische
Sprachen in Innsbruck übertragen wurde. Nach Aufhebung der Gesellschaft
wandte er sich auf Einladung des Zisterzienser-Abtes von Salem nach
dort und wirkte dort schriftstellerisch und die orientalischen Sprachen
und Rhetorik lehrend. Seine literarische Arbeit galt zunächst der
lyrischen wie dramatischen Kunst (religiöse Lieder, Singspiele, Trauer-
und Lustspiele). Unter den Jesuiten des 18. Jahrhunderts zählt er,
ein Anhänger der klassischen französischen Richtung, zu den besten
Dramatikern des Ordens. Seine Sorge um die deutsche Muttersprache
fand ihren Niederschlag in einem der ersten deutschen Rechtschreibbücher
mit wissenschaftlicher Fundierung. Seine exegetische und philologische
Kompetenz erweisen seine Kommentierungen, sein vielfach aufgelegtes
Bibellexikon, Hilfsbücher zu den Sprachen der Bibel sowie von ihm
betreute Bibelausgaben und Bücher zur Homiletik.
Werke: Corona Mariana, linguis duodecim exornata, cum
Dissertatione de charactere linguae Sinicae, 1731 (
21757);
Vindicata Mariana in Scenam data, 1744; (Eychstattischer Baumgarten
s. Sommervogel III 363); Das glorreiche Eychstatt, 1746; Tobias und
Sara. Ein Singspiel bey der Vermählung des Kurfürsten von Baiern aufgeführt,
1747; Simon Justus ..., 1749; Oleum Walburgicum XII. Odis germanicis
celebratum, 1749; Cultus divae Walburgae, carminibus duodecim laudatus
in Sanctuario Eystettensi, 1759 (
21759); Egi Comoedia, seu
Philautia irrisa, 1750; Miscella litterarum humaniorum, 2 Bde., 1752-1753;
De difficillimo genere Epistolarum sive ratio officiosas Epistolas
facile, pure, et eleganter scribende , 1756 (
21757;
31769);
Orationes Academicae, 1756 (enthält: Salomon caelo assertus, oratio
ad philosophos, cum eorum quidam surpemos honres caperrerent; D. Ivonis
Jurisconsulti Patroni, laudatio; Sancti Jurisconsulti Ivonis in coelo
collegae. Oratio in festum Divi Ivonis; Tertulliani effigies; An solus
David Psalmorum omnium auctor sit. Oratio Academica ad theologos Oenipontanos);
Novae Grammaticae biblicae methodus, 1756; Modus addiscendi intra
brevissimum tempus Linguas, Gallicam, Italicam, Hispanicam, Graecam,
Hebraicam, et Chaldaicam, ut ope Lexici explicare queas, 1756; Symbolica,
epigrammata, lapidaria, Libri III, 1757; Carmina Selecta, quorum Liber
I Heroica, Liber II Lyrica, Appendix Elegias aliquot complectitur,
1757; Q. Horatii Flacci ars poetica, Ad omne genus eloquentiae, ligatae,
solutae etiam sacrae, 1757; Liber Psalmorum, ex Hebraicis Graecisque
fontibus, ad mentem Vukgatae Latinae et Sermonis et latini consuetudinem
dilucide explicatus, 1757; Tragoedia autumnales, cum animadversionibus.
Accessit Ego Comoedia, 1758; -, A. Haysdorf, I. Zauner u.a., Theses
de Linguis Sacris, hebraica, chaldaica, syriaca, et graeca, 1758;
Lexicon biblicum, in quo explicantur Vulgatae vocabula et phrases,
quaecumque propter linguae hebraicae graecaeque peregrinitatem injicere
moram legenti possunt. Ad usum eorum omnium, qui absque magnorum voluminum
ambagibus Divinae Scripturae Textum et Contextum injicere, et verbum
Dei solide populo proponere desiderant. Accedunt summaria capitum
omnium totius codicis divini, 1758 (weitere Ausgaben Venedig 1760,
21780, Avignon 1835, Lyon-Paris 1857, Neapel 1857, Turin 1866);
Theatrum Parthenium, seu dramata Mariana ... cum in diversis sodalitatibus
Marianis Novus Magistratus Parthenius promulgaretur, 1759; Hierolexicon
linguarum Orientalium, Hebraicae, Chaldaicae, et Syriacae. In quo
Radices imperfectae ones integrantur; Heemantica a Radicibus Ad ordinem
alphabeticum revocantur; et cujusque harum linguarum Grammatica intra
paucissimas horas absolvitur, 1759; Apologiae Forosemproniensis ex
Italico sermone in germanicum translatae Libri IV, 1761; Hexaglotton
geminum, docens linguas, Gallicam, Italicam, Hispanicam, Graecam,
Hebraicam, Chaldaicam, Anglicam, Germanicam, Belgicam, Latinam, Lusitanicam,
Syriacam; ut intra brevissimum tempus, ope Lexici, omnia explicare
discas. Accessit ubique Appendix de Pronunciatione harum XII linguarum,
1762-1772 (1776); Das einzige Fastenpredigen, 1763; Zweifel von der
deutschen Sprache, vorgetragen, aufgelöset, oder andern aufzulösen
überlassen. Samt einem orthographischen Lexikon, 1764 (
21766,
1768, 1771, 1774); Subsidia eloquentiae sacrae, in quibus sylvulae
concionum in annos VIII, Ars Conceptuum, pro exempla Figurarum. Apparatus
Historiarum pro Catechesi, 19 Bde., 1764-1769; Poesis hebraica, publicae
disputationi submissa a P. F. Casimiro Mezger ..., 1765; Hundert Berge
in hundert Sinnbildern des allerhöchsten und durchleuchtigsten Erzhauses
Oesterreich, mit zwanzig Sprachen ausgezieret, 1765; Fragen der Lehrart,
1765; Compendium scientiarum, et omnigenae eruditionis, 1767; Lobrede
auf den verstorbenen Kronprinzen von Frankreich, 1767; Sammlung kürzerer
Gedichte meistens aus neuern deutschen Dichtern. Samt einer Anleitung
zu deutschen Versen, 1768-1769; Prophetae maiores et minores, cum
Metaphrasi ex hebraicis, chaldaicis, et graecis fontibus, 1768; Job,
Psalmi, Salomon et Siracides ex hebraicis graecisque fontibus ad mentem
vulgatae commentario literali dilucide explicati, 1768; Sancta IV
Evangelia et Acta Apostolorum e Syriacis graecisque fontibus, ad mentem
vulgatae et latine sermonis consuetudinem. Sensu literali dilucide
eplicati ..., 1769; Epistolae Paulinae ceteraeque canonicae cum Apocalypsi
e graecis et syriacis fontibus ad mentem vulgatae et latine sermonis
consuetudinem, 1769; Dominici Ludovici e Societate Jesu Carmina et
inscriptiones ad usum scholarum. Post Editionem Neapolitanam novam
pro Germania emendatiorem curavit ac praefatus est J. W., 1769; Biblia
sacra utriusque Testamenti, e linguis primaevis ad mentem vulgatae
sensu literali per metaphrasin et commentarios dilucide explicata
ab I. W., 1773; Apparatus Catecheticus Libri VI. quibus Historiae
1500 continentur, 1775; Auxilia Sacri tribunalis auctore I. W., 1775
(1859); De modo legendi et excerpendi Libri II, 1784; Christus der
Lehrmeister des menschlichen Geschlechts, mit seinen eignen Worten
redend, Durch Johann Baptist Saintjure, der Gesellschaft Jesu, (übersetzt
von I.W.), 1776; I. W.'s und Karl de la Rue Trauerspiele, aus dem
Lateinischen übersetzt, 1777; Allgemeine Regel der Rechenkunst, oder
allgemeine Kettenpraktik, 1777; Biblia sacra oder die heilige Schrift
des neuen Testaments, verteutscht und mit Anmerkungen versehen, 2
Bde., 1777-1781; Lexicon in quo explicantur vocabula, et phrases liunguae
graecae et hebraicae, 1780.
Lit.: F. C. Hirsching, Historisch-literarisches Handbuch
XVI.1 (1813) 187f.; - Meusel XIV (1815) 489-493; - C. A. Baader,
Lexikon verstorbener baierischer Schriftsteller I (1824) 312-315;
- J. Bergmann, Die fünf gelehrten Primisser, 1861; - C. von
Wurzbach, Biographisches Lexikon des Kaiserthums Österreich, T. 54,
1886, 191-193; - Reusch, [Art.] W. In: ADB XLI (1896) 622; -
Weiss, [Art.] W. Biographie universelle XLIV 446-447; - Fr. A.
Eckstein, Nomenclator Philologorum, 1871 (1966) 611; - J. Braun,
[Art.] W. In: Wetzer-Welte XII Sp. 1300-1302; - Sommervogel, Bibliotheque
de la Compagnie de Jésus, VIII, Sp. 1051-1059; - N. Scheid, Zum
150jährigen Gedächtnis eines deutschen »Rechtschreib-Büchleins«. In:
Zeitschrift des Allgemeinen Deutschen Sprachvereins 30 (1915) 40ff.;
- Duhr, Geschichte der Jesuiten in den Ländern der deutschen Zunge
Bd. 4, 2. Teil, 1928; - Literaturwissenschaftliches Jahrbuch der
Görres-Gesellschaft 5 (1930) 80-86; - L. Koch, Jesuitenlexikon
II (1934) Sp. 1835-1836; - F. Stummer, [Art.] W. In: LThK X Sp.
809; - A. Penna, [Art.] W. In: EC XII Sp. 1664; - P. Nober,
[Art.] W. In: LThK2 X Sp. 1016.
Christoph Schmitt
Letzte Änderung: 09.04.2011